Có lẽ ngay từ buổi đầu đam mê và yêu thích sưu tầm bài Tây từ 25 năm trước, thạc sĩ, kiến trúc sư Nguyễn Văn Châu không hề nghĩ đến việc giờ đây anh lại sở hữu một bộ sưu tập lớn như thế về loại hình này.
 |
| Vua bài Tây |
1. Từng là Phó chủ tịch Hội kiến trúc trẻ TP.HCM, giành được nhiều giải thưởng thiết kế về kiến trúc, Nguyễn Văn Châu hiện là chủ một doanh nghiệp. Anh có khuôn mặt thân thiện, nụ cười đôn hậu, phong cách nói chuyện sôi nổi, rất cuốn hút người nghe.
Trò chuyện với Châu, có cảm giác anh là một nhà khoa học, rất đam mê với nghề, chứ ít ai biết được sâu thẳm trong tầm hồn anh lại có một đam mê mãnh liệt khác: Thú sưu tầm các bộ bài Tây.
Mà thú sưu tầm các bộ bài Tây cũng đến một cách tình cờ với Châu. Hay nói cách khác nó giống như cái duyên trời định, sự run rủi của số phận. Hỏi về thú sưu tầm tưởng như tao nhã, nhưng lại rất công phu này, anh Châu cho biết: “Vào năm 1986, khi đó tôi còn đang là học sinh cuối cấp 2, trên truyền hình có chiếu bộ phim Tây Du Ký rất hấp dẫn và thu hút người xem.
Do nhu cầu thị trường, nên người ta tung ra bộ bài Tây có in hành các nhân vật Tôn Ngộ Không, Chư Bát Giới, Sa Tăng, Đường Đăng, Bạch Cốt Tinh… Tôi cũng mua một bộ về làm làm kỷ niệm. Thỉnh thoảng đem bộ bài ra xem, niềm đam mê ngấm vào người từ lúc nào không biết và thú sưu tầm bài Tây bắt đầu nhen nhóm trong tôi.
3 năm sau, trong một lần Nguyễn Văn Châu vào hiệu sách, anh tình cờ thấy bộ bài Tây in hình phong cảnh các tỉnh thành ở Việt Nam. Lật giở bộ bài xem, Châu thấy cảnh Tháp rùa in hình trên sóng nước lung linh của hồ Gươm ở Hà Nội, rồi rừng thông Đà Lạt trải dài trùng trùng điệp điệp, cầu Tràng Tiền trên dòng sông Hương thơ mộng ở Huế, hay trụ sở Ủy ban nhân dân TP.HCM với kiến trúc độc đáo.
Trên mỗi lá bài là một danh lam thắng cảnh với vẻ đẹp đặc sắc, mê hồn của nước ta. Thú sưu tầm bài Tây bắt đầu nhen nhóm trong Châu ngày nào như được tiếp lửa, bắt đầu bùng cháy khi anh mua bộ bài Tây này.
Kể từ năm 1986 ấy, 26 năm đã trôi qua tính từ ngày Nguyễn Văn Châu mua được bộ bài có in hình các nhân vật trong Tây Du Ký, anh đã sưu tầm được 800 bộ bài Tây của nhiều quốc gia trên thế giới. Hỏi Châu sao có nhiều loại hình khác về sưu tầm cũng hấp dẫn, sao anh lại đi mê bài Tây?
Anh cười hiền hậu: Nói về sưu tầm thì rất rộng, dường như không có giới hạn và có rất nhiều loại hình như sưu tầm tem, tiền cổ, đồ cổ…, nhưng không hiểu trời xui đất khiến thế nào, nên tôi thấy cái này hay và tôi đi theo.
Đúng là thú sưu tầm bài Tây hay như Ngyễn Văn Châu nói. Bởi nó không chỉ mang ý nghĩa về văn hóa, về lịch sử hay giải trí đơn thuần. Mỗi một bộ bài Tây là một cuốn sách thu nhỏ, kể chuyện bằng hình ảnh, đề cập đến nhiều lĩnh vực, ngành nghề của nhân loại. Tiếp cận các bộ bài của anh Châu, người xem có cảm giác như đó là một bảo tàng và được chạm vào nhiều điều hết sức ấn tượng và rất thú vị.
Đáng nói, do là kiến trúc sư nên Nguyễn Văn Châu còn mua không ít các bộ bài có liên quan đến lĩnh vực kiến trúc, đồ họa. Đó là bộ bài về một nhà thờ ở Barcelona, Tây Ban Nha, hay những hòn đá kỳ lạ được biết đến dưới cái tên kỳ quan Stonehenge nổi tiếng ở xứ sở sương mù.
Về kiến trúc, Nguyễn Văn Châu còn có bộ bài về lịch sử kênh đào Panama sản xuất từ năm 1926. Xem các quân bài, chúng ta thấy những hình ảnh từ những ngày đầu công trình vĩ đại này từ ngày khởi công, cho đến khi khánh thành và đưa vào khai thác. Tất cả đều được thể hiện bằng những hình ảnh đẹp, rõ nét trên lá bài. Hơn thế, cách trang trí của bộ bài này rất đài các, khác lạ: Mỗi lá bài được phủ lớp nhũ đồng, trông rất đẹp và tạo nên dáng dấp cổ xưa...
2. Để có được bộ sưu tập đồ sộ như thế này, ngoài niềm đam mê mãnh liệt còn phải là sự hao tổn về tâm lực. Có những bộ bài Tây giá cả không đáng bao nhiêu, nhưng để có được chúng là cả một sự kỳ công.
Phần lớn các bộ bài đều được anh Châu tìm kiếm, đấu giá và đặt mua trên mạng. Anh tự nhận mình là một trong những người tham gia dịch vụ mua bán qua mạng internet đầu tiên của Việt Nam. Thông qua dịch vụ này anh có cơ hội làm quen và kết bạn với nhiều người cùng sở thích.
Họ là những người tốt bụng, nhiệt tình, nhiều lúc đứng ra thu mua giúp anh rồi gửi cho anh theo đường bưu điện. Dù vậy, không ít lần các bộ bài đó lại phải trả về nơi người gửi vì quy định bài Tây của ta là phương tiện cờ bạc nên không được nhập khẩu vào Việt Nam. Những lần như thế, Châu cố gắng giải thích đó là thú sưu tầm, là nghệ thuật, rồi mang ý nghĩa văn hóa, nhưng cũng thể “vượt” qua các quy định của pháp luật.
 |
| ảnh minh hoạ |
Cũng có những bộ bài Tây có giá trị quý hiếm, Nguyễn Văn Châu mua trong những dịp tham gia hội thảo, đi du lịch ở nước ngoài. Để tiết kiệm tiền và tiết kiệm thời gian, Châu mang theo bên mình bịch ruốc ăn kèm ổ bánh mì, ăn nhanh để thăm thú, chiêm ngưỡng và săn lùng bài Tây.
Có lẽ, khi mới bắt đầu sưu tầm bài Tây, Nguyễn Văn Châu thấy có bô bài nào hay đều cố mua bằng được. Nhưng sau một thời gian anh bắt đầu định hướng sưu tầm những bộ bài mang tính nghệ thuật cao. Hay anh sưu tầm những bộ bài đặc biệt, khác lạ. Có bộ bài giữ nguyên kiểu dáng truyền thống, nhưng cũng có bộ bài thiết kế biến tấu theo hình tròn, hình tam giác trong rất lạ.
Ở khía cạnh khác, chất liệu nhiều khi cũng làm nên giá trị của bộ bài Tây. Chẳng hạn anh Châu có bộ bài làm bằng giấy Papyrus có màu ngà ngà của Ai Cập, in hình ảnh con người và các phong tục, tập quán nơi đây. Hay những bộ bài đặc biệt, như bộ bài các tòa nhà cao tầng của thế giới, được đựng trong các vỏ bằng thiếc.
Với khối lượng bài đồ sộ như thế, Nguyễn Văn Châu phải phân loại và sắp xếp rất khoa học. Anh cho biết, đầu tiên là phải xắp xếp theo thời gian và giá trị lịch sử. Hay sắp xếp theo chủ đề. Chẳng hạn, với kiến trúc là những bộ bài sưu tập về chủ đề công trình kiến trúc lớn, đặc sắc trên thế giới. Từ Vạn Lý trường thành, sân vận động Tổ Chim phục vụ Olympic 2008, đến các tòa cao ốc của thành phố New York, kiến trúc độc đáo của thành Rome, Veince, Barcelona, Kim Tự Tháp…
Hay có thể phân loại các bộ bài theo đề tài thú vị và “độc”. Ví dụ, đó là bộ bài về các loại huân huy chương của một đất nước nào đấy hoặc là các kiểu trang phục sinh hoạt của các tộc người, thổ dân da đỏ… Xem các bộ bài này là được tiếp cận với một câu chuyện lịch sử được trình bày sắc nét,
sinh động, đầy tính nghệ thuật. Ngay cả về nghệ thuật ẩm thực cũng có bộ bài trình bày các món cocktail kèm theo cả công thức và cách chế biến. Đó chính là cuốn cẩm nang thu gọn về cocktail mà bất cứ ai muốn cũng có thể thực hành.
“Độc” nhất trong các bộ sưu tập của Nguyễn Văn Châu là các bộ bài về đề tài chính khách, danh nhân. Các bộ bài này lưu lại tất cả các đời Tổng thống Mỹ từ xưa đến nay, hay gương mặt của các ủy viên Bộ Chính trị Trung Quốc. Ngoài ra, còn có 2 bộ hí họa các chính khách nổi tiếng trên thế giới cùng bộ sưu tập chân dung hí họa chính khách của Alfonso Ortuno, một nhà báo nổi tiếng ở xứ sở đấu bò… Các bộ bài của Nguyễn Văn Châu là một thế giới rộng mở mà ở đó người xem càng khám phá càng mê đắm.
Mạnh Quang
nguồn: http://phapluatvn.vn/giai-tri/trochuyen/201204/Vua-bai-Tay-2065338/
Tao đánh ba đêm
Thua ba tiền rưỡi
Về nhà chồng chửi
“Thằng Móc, thằng Quăn
Đánh sao không ăn
Mà thua lắm bấy?”
Tui lấy tiền cấy cho đủ mười ngày
Bảy Thưa, Bảy Dày
Cũng là ngạt kéo
Chị em khéo léo
Dễ mượn dễ vay...
(...)
Ăn thì tui vùa
Thua thì tui chịu
Bài Tới và bài Chòi
 |
| Bạch Tuyết - Thái Tử - Ông Ầm |
Các dị bản của bài vè Bài tới trên đây phổ biến từ Bình Trị Thiên cho đến Nam bộ. Điều này đã chỉ ra không gian lưu hành của trò chơi đánh Bài Tới. Một thực tế cũng đáng lưu ý là mặc dù Bài Tới phổ biến khắp Nam Trung như vậy, nhưng Bài Chòi lại không phổ biến ở Nam bộ.
Điều này chỉ ra rằng Bài Chòi là trò chơi xuất hiện muộn mằn, bởi vì nếu Bài Chòi xuất hiện từ thế thế kỷ 17-18 thì nó đã theo chân lưu dân Thuận Quảng vào vùng đất phương Nam như Bài Tới, Hát Bội, Hát Sắc Bùa... Các sự kiện trên đã xác lập cái khung không gian - thời gian của Bài Chòi để làm cơ sở cho việc truy nguyên căn cội của bộ Bài Chòi - cũng là bộ bài dùng để chơi Bài Tới.
 |
| Yêu |
Từ cờ tướng với hai người chơi đã tích hợp nhiều yếu tố trình diễn biến thành trò chơi Cờ Bỏi, Cờ Người diễn ra ở sân đình chùa, những nơi sinh hoạt văn hóa lễ hội của cộng đồng nói chung. Đây là một ví dụ. Từ bài Tổ Tôm, bài Tam Cúc biến thành Tổ Tôm điếm là những ví dụ khác. Ở đây, bài tới đã tích hợp với ca nhạc, với chòi/điếm với rạp/sân khấu... để trở thành trò chơi Bài Chòi hấp dẫn. Bài Chòi phát triển mạnh đến mức lấn át danh tiếng và cách chơi khác nhiều so với Bài Tới, nhưng về bộ bài để chơi Bài Chòi lại là bộ Bài Tới - không đổi thay gì.
Bài Tới - Bài Chòi - Tổ Tôm
Bộ Bài Tới/ Bài Chòi có 60 con bài, chia làm ba pho (văn, vạn, sách), mỗi pho có chín cặp và ba cặp Yêu: Ông Ầm, Thái Tử, Bạch Tuyết. Tùy từng địa phương, các con bài được gọi khác nhau. Con bài làm bằng giấy bồi, hình chữ nhật (2x8,5cm), in một mặt (mộc bản) đồ án biểu trưng cho con bài và lưng phết màu đỏ sẫm.
Do sự giống nhau của bộ Bài Chòi (từ đây hiểu là Bài Tới) và bộ bài Tổ Tôm ở chỗ cả hai loại bài đều chia làm ba pho Văn, Vạn, Sách và ba con bài Yêu nên không ít nhà nghiên cứu đã khẳng định mối quan hệ nguồn gốc của Bài Chòi với bài Tổ Tôm. Thật ra đồ hình của các con bài tương ứng giữa Bài Chòi và bài Tổ Tôm có nhiều khác biệt: bài Tổ Tôm vẽ đa số 26/30 là hình người Nhật Bản (đầu, mình, tứ chi, dụng cụ cầm tay, vác vai và thêm vào đó là hình tháp (con Ngũ Vạn), cá (con Bát Vạn), trái đào (con Nhị Vạn), thuyền buồm (con Ngũ Sách).
Còn ở bộ Bài Chòi/Bài Tới thì đồ án trang trí mang tính trừu tượng và hình người trừu tượng, chủ yếu là bán thân hay mặt người (chiếm 11/30 con bài). Dù vết của con bài Tổ Tôm ở bộ Bài Chòi/Bài Tới là các biểu tượng và chữ Hán xác định số thứ tự của con bài.
- Chữ Hán: từ chữ Nhất đến chữ Cửu trên chín con bài của pho Vạn; và các chữ ghi tên ba con bài Yêu: Ông Ầm, Thái Tử và Bạch Huê (Bạch Tuyết).
- Biểu trưng có hai loại: 1/ Hình tròn nhỏ có chấm ở giữa (tạm gọi là “nút”, hiểu là nút chỉ số điểm của mặt súc sắc/cũng có thể hiểu là đồng tiền điếu) và hình tượng đồng tiền điếu (hoặc một đồng nguyên/tròn giữa vuông hay một nửa đồng tiền/bán nguyệt)
- Biểu tượng “phức nghĩa”, đặc biệt là các đồ hình trên chín con bài của pho Sách là đối tượng được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và theo đó có những biện giải khác nhau. Chẳng hạn như con bài Nọc đượng (có tên gọi khác: Nọc thược, Nhất nọc), được gán cho hình vẽ dương vật và cho rằng nó có nguồn gốc từ Linga của người Chăm. Theo đó, con bài Bạch Huê (Bạch Tuyết) lại được coi là âm vật, Yoni (Chăm).
Thế là từ cặp Yoni - Linga ấy, một số nhà nghiên cứu cho rằng Bài Chòi có gốc gác chi đó với người Chăm, văn hóa Chăm! Thậm chí từ đồ hình tên con bài Ba Gà, người ta đẩy nó về với hình khắc trên trống đồng Đông Sơn... Các biện giải uyên bác quá mức này chủ yếu dựa vào sự diễn dịch chủ quan và sự đối chiếu có tính chất liên tưởng mông lung. Thật ra, cách gọi tên con bài của bộ Bài Chòi/Bài Tới của dân gian là phương “coi mặt, đặt tên” - tức dựa trên hình tướng đặc trưng nào đó của hình họa mà gọi tên. Và như vậy, trực quan là có thể phân biệt các con bài.
Khi xưa, chưa có chữ quốc ngữ Latin, chữ Hán - Nôm cũng không phổ cập, người bình dân không phải ai cũng đọc được chữ Hán - Nôm in trên con bài, thì các biểu tượng “nút” và “đồng tiền điếu” có chức năng chỉ số (nhất đến cửu) cho các con bài pho Văn và pho Sách. Ví dụ: Chín gối (hình 9 nút), Hai tiền (hình 2 đồng tiền), Nọc đượng (1 nút), Nhì nghèo (2 nút), Ba gà (3 nút), Tứ gióng (4 nút)... Đó là các ký hiệu cơ bản để phân biệt các con bài của bộ Bài Chòi/Bài Tới.
Còn đồ hình ở pho Sách là hình vẽ các chồng/xâu tiền điếu cộng với dải uốn cong như hình con rắn thật ra để chỉ rõ chúng thuộc pho Sách. Sách, chữ Hán có nghĩa là dây. Hình vẽ Sách/Dây này là một trong các bằng chứng tương đối rõ ràng nhất mối quan hệ giữa Bài Chòi/Bài Tới với Tổ Tôm. Người chơi Tổ Tôm bình dân không đọc được chữ Hán, ai cũng thuộc câu “Vạn vuông, văn chéo, sách lằng ngoằng”.
Một bằng chứng khác là con bài Bạch Huê (Bạch Tuyết) của Bài Chòi/Bài Tới tương ứng với con bài Thang Thang của bài Tổ Tôm và tên gọi Bạch Huê (Bạch Tuyết) có lẽ bắt nguồn từ hình vẽ trên con Thang Thang là người phụ nữ cho con bú: để lộ “nhũ huê” trắng bóc! Nói cách khác, đặc điểm “gợi cảm” nhất của hình vẽ trên con Thang Thang đã được dân chơi bài... gọi một cách trắng trợn là Bạch Huê (Bạch Tuyết) không liên hệ gì đến cái Yoni thiêng liêng của người Chăm.
Nói chung, tuy có một số điểm tương đồng giữa bộ Bài Chòi/ Bài Tới và bộ bài Tổ Tôm, song muốn tường tận hơn thì phải đối chiếu với các loại bài giấy (chỉ bài) khác, đặc biệt là các loại bài gốc từ Diệp tử mã điếu của Trung Quốc.
Diệp tử mã điếu và toàn đối (Đông Quan bài)
1. Hình thức cờ bạc phổ biến nhất ở Trung Quốc thời cổ là gieo súc sắc. Ngoài súc sắc, hình thức cờ bạc tương đối quan trọng khác là bài xương, ra đời vào niên hiệu Tuyên Hòa thời Bắc Tống. Bài xương (hoặc ngà) biến thái từ súc sắc, trên mặt mỗi con bài là do hai mặt súc sắc kết hợp lại thành các con bài có điểm (nút) lớn nhỏ khác nhau. Đó là cội nguồn của các hình nút (hình tròn nhỏ có chấm ở giữa) trên một số con bài của bộ Bài Chòi/Bài Tới đã nói ở phần trên.
Ngoài bài xương/bài ngà, ở Trung Quốc còn phổ biến bài giấy. Thời cổ gọi là Diệp tử (xuất hiện từ thời Đường), đến đời Minh, Thanh trò chơi bài lá này đặc biệt thịnh hành. Diệp tử có hai loại: 1/ Diệp tử in theo điểm số của bài xương in ra, ở giữa in một số hình tượng nhân vật trong Hí khúc hoặc Thủy hử (đây là thứ phiên bản của bài xương, nhưng nhờ đổi từ xương sang giấy nên phổ biến rộng rãi hơn bài xương vì dễ chế tác, giá thành thấp); 2/ Loại thứ hai là loại bài Mã điếu diệp tử: làm bằng giấy, rộng 1 tấc, dài 3 tấc (tấc # 3cm) dùng nhiều lớp giấy bồi rồi in lên. Loại bài này có 40 lá, hoa sắc/hình họa chia làm bốn môn/pho:
- Thập tự (chữ “Thập”) có 11 lá, trên mỗi lá vẽ hình nhân vật trong Thủy hử: Tống Giang (lá Tôn Vạn Vạn quan), Võ Tòng (lá Thiên Vạn), Nguyễn Tiểu Ngũ (Bách Vạn), Nguyễn Tiểu Thất (Cửu Thập), Chu Đồng (Bát Thập)... Hổ Tam Nương (Nhị Thập).
- Vạn tự (chữ “Vạn”) có chín lá, trên mỗi lá cũng vẽ hình các nhân vật trong Thủy hử: Lôi Hoành (lá Tôn cửu vạn quan), Sách Siêu (Bát vạn), Tần Minh (Thất vạn), Sử Tiến (Lục vạn), Lý Tuấn (Ngũ vạn), Sài Tiến (Tứ vạn), Quan Thắng (Tam vạn), Hoa Vinh (Nhị vạn), Yến Thanh (Nhất vạn).
- Sách tự (chữ “Sách”) có chín lá, trên mỗi lá vẽ quan tiền: Lá Tôn Cửu sách (vẽ 4 chồng, mỗi chồng 2 quan, một quan nằm riêng), lá Bát sách (vẽ 4 chồng, mỗi chồng 2 quan), lá Thất sách (vẽ 3 chồng mỗi chồng 2 quan, một quan nằm riêng), lá Lục sách (như 2 cây cầu trên bộ dưới nước), lá Ngũ sách (hình như quẻ Cấn), lá Tứ sách (hình như 2 vòng ngọc), lá Tam sách (hình như chữ “phẩm”), lá Nhị sách (hình như “quẻ Chấn”?), lá Nhất sách (hình như “cái chĩa”).
- Văn tiền có 11 lá, phía trên vẽ các loại đồ hình: lá Tôn không một văn (vẽ hình “Ba tư tiến bảo”), lá Bán văn (hình hoa quả), lá Nhất tiền (hình như Thái cực), lá Nhị tiền (hình trống “yêu cổ”), lá Tam tiền (hình quẻ Càn), lá Tứ tiền (vẽ hình như vòng móc vào nhau), lá Ngũ tiền (vẽ hình Ngũ nhạc: 5 ngọn núi lớn), lá Lục tiền (vẽ hình như quẻ Khôn), lá Thất tiền (vẽ hình như chòm sao Bắc đẩu), lá Bát tiền (vẽ hình “Ngọc côi”), lá Cửu tiền (vẽ hình ba ngọn núi chồng lên nhau).
Bài Mã điếu lưu hành từ niên hiệu Vạn Lịch thời Minh, đến đời nhà Thanh biến đổi thành bài Mặc Hòa, chỉ còn lại 3 môn/pho là Vạn tự, Sách tự và Văn tiền. Cách đánh bài: 4 người một sòng, mỗi người rút 10 lá bài, tổ hợp 3, 4 lá cùng pho làm một bộ (hiểu là ghép từ 3 lá trở lên của các con bài cùng một pho, giống như “phu dọc” trong chơi tổ tôm; hoặc giống như “sảnh” trong chơi xập xám hay phé/bài tây), hoặc tổ hợp giống như “phu bí” trong chơi tổ tôm, tức ghép 3 lá cùng số (nhất, nhị... cửu) thuộc cả 3 pho. Người tổ hợp đủ ba bộ/phu là thắng.
Ngoài bài Mặc Hòa còn có các loại biến thể khác như Đấu Hổ, Chỉ Trương.
- Đấu hổ: Dùng 30 lá bài của Mã Điếu, bỏ đi 9 lá thuộc pho Thập tự, chỉ lưu lại lá Thiên Vạn (hình Võ Tòng).
- Chỉ trương là bài giấy mạt chược, hình thành từ cơ sở bài Mã Điếu, cũng bảo lưu 3 pho Vạn, Sách, Tiền nhưng đổi: Sách làm Điều, Tiền làm Bính; và cũng đổi tên một số lá bài.
Những dữ liệu về loại bài Diệp tử mã điếu đã chỉ ra mối quan hệ của loại bài này với bài Tổ Tôm và Bài Chòi/Bài Tới, đặc biệt là các biến thể của Diệp tử mã điếu là các loại bài Mặc hòa, Đấu hổ, Chỉ trương có số lá con bài, cơ cấu ba môn/pho Văn, Vạn, Sách và đồ hình tương đồng về phần “lý” với bộ Bài Chòi/Bài Tới của xứ ta.
2. Đông Quan bài, còn gọi là bài Toàn đối, vốn xuất xứ và phổ biến ở quận Đông Quan (Quảng Đông, Trung Quốc). Bộ bài này gồm 120 lá bài (30 quân bài x 4), cũng chia làm 3 pho văn, vạn, sách (mỗi pho 9 quân bài) và ba con bài lẻ/đặc biệt: Đại hồng, Tiểu hồng và Bát xuyến. Các quân bài thuộc ba pho đều mang số từ 1 đến 9. Hình họa pho văn và pho sách cũng dùng hình quan tiền và nút làm biểu tượng chỉ số điểm. Riêng pho vạn vẽ hình nhân vật, trên mỗi lá bài có ghi số điểm bằng chữ Hán (Nhất, Nhị, Tam... Cửu). Cách chơi bài Toàn Đối tuy có khác ở chỗ tích hợp “đối” (đôi) và “cạ” (cùng số khác pho), song đại thể rất giống cách chơi Bài Tới.
| Bài Tới/Bài Chòi Đông Quan bài |  |  |  | |
| Văn | Vạn | Sách |
Nhận xét và kết luận
1. Về mặt đồ hình, mối quan hệ của Bài Chòi/Bài Tới với loại bài Diệp tử mã điếu và đặc biệt là bài Đông Quan (Toàn Đối) là rõ ràng hơn và trực tiếp hơn so với bài Tổ Tôm.
- Biểu tượng nút (vòng tròn có chấm ở giữa) trên các con bài Chín Gối, Nọc đượng, Nhì nghèo, Ba gà, Tứ gióng, Năm dày, Sáu hột, Bảy sưa, Tám giây, Đỏ mỏ... vốn là ký hiệu số điểm của hột súc sắc.
- Biểu tượng tiền điếu (nguyên đồng hay một nửa đồng tiền điếu) trên các con bài Trường hai, Trường ba, Tứ tượng (Voi/Dái voi), Ngũ rún, Sáu tiền, Bảy liễu (4 nửa đồng tiền + 2 nút + 1 vòng xoáy trôn ốc), Tám tiền, Chín cu (Xe/Chín gan: 6 nửa đồng tiền + 3 nút)... vốn là hình họa các quan tiền thấy trong pho “Sách tự” của Diệp tử mã điếu và bài Toàn Đối.
- Các hình họa đa dạng với các hình ngang ngắn (giống cái xúc xích hay bó bánh tét...) tạo nên các hình tướng khác nhau của các con bài Nọc đượng, Nhì nghèo, Ba gà, Tứ gióng, Năm dày, Sáu hột, Bảy sưa, Tám giây, Đỏ mỏ... dường như vốn là hình vẽ những chồng/xâu tiền đồng mà ta thấy trên các con bài Tôn cửu sách, Bát sách, Thất sách của loại Diệp tử mã điếu đã nói trên hay cụ thể là pho sách của bài Toàn Đối.
Cần nhắc lại rằng họa tiết uốn lượn như con rắn trên một số con bài (Nọc đượng, Nhì nghèo...) là để chỉ chúng thuộc pho Sách (Sách: dây lằng ngoằng và có thể là sợi dây để xâu tiền đồng). Do cách phối trí các chồng/xâu tiền và các nút, cộng thêm dây/rắn nên đồ án trang trí/gợi liên tưởng hình dáng của một vật (Nọc đượng), con vật (Ba gà), đồ vật (Tứ gióng) hay tính chất của hình họa (dày, thưa)...
- Các con bài thuộc pho Vạn: 1/ Có chữ viết (Hán tự) chỉ tên con bài; 2/ Bán thân người; 3/ Đồ án trang trí (dưới cùng). Ở các con bài này, hình bán thân người hẳn bắt nguồn từ nhân vật Hí khúc hay nhân vật của truyện Thủy hử, thuộc pho Vạn tự của bài Diệp tử mã điếu và Toàn Đối nói trên. Đại thể, mặt người ở các con bài này (của Bài Chòi/Bài Tới) trong chừng mực nào đó là Mặt tuồng/Hát bội - loại hình “Hí khúc” chiếm vị trí thống trị một thời ở các tỉnh Trung bộ, nơi Bài Tới/Bài Chòi thịnh hành. Đặc trưng nhất là đôi mắt xếch rất tuồng và đặc trưng khu biệt là khăn, mũ đội đầu như Học trò (Nhất trò) đội khăn, Cửu chùa (thầy) đội mũ Tì lư...
2/ Bài Diệp tử mã điếu (bốn pho) lưu hành thời Minh, đến thời Thanh biến đổi thành bài Mặc Hòa, Đấu hổ, Chỉ trương (3 pho) và Toàn Đối. Điều này cho phép đoán định niên đại ra đời của Bài Tới ở xứ ta sớm nhất là trong thời Thanh (giữa thế kỷ 17 về sau) và như đã nói, trong hành trang văn hóa của lưu dân Thuận Quảng vào khai phá vùng đất Nam bộ không thấy có Bài Chòi. Điều này cho phép đoán định thêm là Bài Chòi chỉ ra đời sớm nhất là cuối thế kỷ 18, tức sau khi kết thúc cuộc nội chiến giữa Tây Sơn và Nguyễn Ánh.
3. Một vấn đề khác có liên quan là nguồn gốc hình họa của bộ bài Tổ Tôm. Vấn đề được đặt ra: tất cả những hình họa trên con bài Tổ Tôm đều là “đặc trưng Nhật Bản rõ rệt, nhất là tất cả các nhân vật đều mặc kimono (tước vật) thời Edo (Giang Hộ), trong số này có 18 đàn ông (có 8 người bó chân), 4 hình phụ nữ và 4 hình trẻ em.
Các hình cá chép (koi, lý), trái đào (mono), thành (shiro), thuyền (fune) cũng là những hình ảnh Nhật” (5). Thế nhưng loại bài Tổ Tôm này “chỉ có người Việt chơi, người Nhật không chơi, người Hoa cũng không chơi (trừ một số ít Hoa kiều ở VN)” (6). Ý kiến trên có 2 câu hỏi: 1/ Nguồn gốc bộ bài Tổ Tôm và 2/ Nguồn gốc và hình họa của bộ bài này?
Như đã trình bày, bài Tổ Tôm có gốc từ loại bài biến thể của Diệp tử mã điếu - xét ở cơ cấu, số lượng, tên gọi... Còn câu hỏi thứ hai, theo các cứ liệu lịch sử, chúng ta có thể giả định là các hình họa đó do một nghệ nhân/họa sĩ người Nhật sống ở Hội An thực hiện và in ấn bán ra thị trường Đàng Trong, dựa trên qui phạm của loại bài Mặc Hòa (hay Đấu hổ) vốn đã phổ biến trước đó. Giả thiết này được hỗ trợ bởi cứ liệu ngữ âm phương ngữ xứ Quảng: âm “am” được đọc thành “ôm”.
Loại bài biến thể từ Diệp tử mã điếu vốn được gọi là Tụ Tam (hiểu theo nghĩa là luật chơi dựa vào sự tích hợp 3 con bài theo hàng ngang hay hàng dọc) được dân xứ Quảng gọi theo ngữ âm đặc trưng của mình thành “Tổ Tôm”. Chỉ có người Quảng mới có thể đọc “tam” thành “tôm”. Nói cách khác, bài Tổ Tôm phải chăng xuất hiện đầu tiên ở Quảng Nam, cụ thể là Hội An, theo “maquette” của nhà tạo mẫu người Nhật ở phố Nhật Bản Hội An thực hiện.
HUỲNH NGỌC TRẢNG - NGUYỄN ĐẠI PHÚC
nguồn: http://tuoitre.vn/Van-hoa-Giai-tri/188402/Nguon-goc-bo-Bai-Choi.html
Khuôn mặt thân thiện, nụ cười hồn hậu và phong cách sôi nổi khi tranh luận khiến Nguyễn Văn Châu luôn tạo được cảm giác mình là người trẻ. Một người trẻ có thú vui… già.
Mê bài tây từ Tây du ký
Châu là chủ một doanh nghiệp. Một ông chủ trẻ có thú vui sưu tập bài. Hiện anh đang sở hữu hơn 800 bộ bài tây và rất nhiều bộ bài đủ các loại trên thế giới.
Duyên sưu tập bài tây đến với Châu từ phim Tây du ký. "Đó là năm 1986, khi tôi còn lóc nhóc là cậu học sinh. Phim Tây du ký lần đầu phát sóng trên truyền hình đã gây nên cơn sốt trên thị trường với hàng loạt đồ chơi, quần áo, vật dụng ăn theo hình ảnh của từng nhân vật. Có lẽ vì cơn sốt ấy mà các nhà sản xuất bài tây cũng không muốn bỏ qua cơ hội. Không chỉ hình ảnh chụp mà cả hình vẽ lại các nhân vật của phim đều được in lên lá bài nhìn rất bắt mắt. Rất nhiều bộ bài tây in hình trong phim Tây du ký nhưng mỗi bộ lại một phong cách thể hiện khác nhau tạo cảm giác thích thú cho người xem”.
Đam mê ngay từ lần đầu nhìn thấy, Châu bắt đầu để ý đến các bộ bài tây được thiết kế theo kiểu đặc biệt này. Những bộ bài được in công phu, khác hẳn loại bài phục vụ đỏ đen sát phạt hằng ngày. Những bộ bài mang chủ đề nhất định.
Chính vì mỗi bộ mang một chủ đề nên Châu cũng lưu giữ chúng theo từng lĩnh vực, từng đề tài thể hiện. Chẳng hạn về kiến trúc thì đó là những bộ bài sưu tập về chủ đề công trình kiến trúc lớn, đặc sắc trên thế giới. Từ công trình Vạn Lý trường thành, các sân vận động tham gia phục vụ Olympic 2008 đến các tòa cao ốc của thành phố New York, kiến trúc độc đáo của thành Rome, Veince, Barcelona, Kim Tự tháp, …
Ngoài ra còn rất nhiều bộ bài ở các đề tài khác rất thú vị. Đó có thể là bộ sưu tập các loại huy chương, mề đay của một đất nước nào đấy hoặc là các kiểu trang phục sinh hoạt của các tộc người, thổ dân da đỏ… Có chủ đề hẳn hoi nên mỗi bộ bài tựa như một câu chuyện lịch sử được trình bày sắc nét, sinh động, đầy tính nghệ thuật. Hình thù của chúng cũng vô cùng đa dạng. Có bộ bài hình tròn, có bộ bài trình bày các món cocktail kèm theo cả công thức và cách chế biến…
“Độc” nhất trong các bộ sưu tập của Châu khiến bất cứ ai cũng phải chú ý là những bộ bài về đề tài chính khách, danh nhân. Bộ bài này đặc biệt ở chỗ nó lưu lại tất cả các đời Tổng thống Mỹ từ xưa đến nay, lưu lại những gương mặt của Bộ Chính trị Trung Quốc hay như 2 bộ hí họa các chính khách nổi tiếng trên thế giới. Quái hơn cả là bộ sưu tập chân dung hí họa chính khách của Alfonso Ortuño, một nhà báo nổi tiếng ở Tây Ban Nha…
Không chỉ mua bằng tiền
Sự công phu thừa có, vậy để thu thập 800 bộ bài này phải cần số tiền bao nhiêu? Châu trả lời câu hỏi của tôi bằng cái lắc đầu và một nụ cười: “Tôi cố giữ để không nghĩ đến nó nữa”. Tôi ngạc nhiên và cố đoán làm thế nào để có được những bộ bài “độc” chứ tiền thì chắc “không là vấn đề” bởi đó chỉ là… bộ bài tây, dù biết sưu tầm ngần ấy bộ bài không đơn giản. Châu xác nhận, có rất nhiều bộ bài giá của nó chẳng đáng để suy nghĩ. Nhưng chi phí cho hành trình có nó lại chẳng hề đơn giản và không hề ít tiền chút nào.
+ Có người bạn quen qua mạng, khi “xách tay” bộ bài về trao cho Châu vẫn không tin được người sưu tầm hàng “độc” này lại là cậu trai trẻ vậy. Châu bảo rằng, có lẽ chính vì cái sự trẻ ấy mà có lúc sai lầm. Đến giờ Châu vẫn tiếc hùi hụi vì không mua bộ bài làm bằng giấy papyrus thủ công của Ai Cập vì “cò kè” lâu quá. Cứ tưởng sẽ có thể mua nó dễ dàng ở nơi khác. Nào ngờ đến giờ vẫn còn khuyết bộ bài tây ấy… + Mê sưu tập nhưng Châu lại là người chẳng biết đánh bài. “Dễ như đánh tiến lên tôi cũng lớ ngớ. Và các bộ bài này, tôi chưa bao giờ mang ra chơi. Cất một chỗ riêng, cẩn trọng và chỉ dùng để … ngắm. Tôi đam mê sưu tầm vì đó là văn hóa chứ không quan tâm đến đỏ đen”. Anh chia sẻ.
Rất nhiều bộ bài quý Châu mua được trong những lần có dịp đi nước ngoài, tham gia hội thảo chuyên ngành, công tác hoặc du lịch. Để tiết kiệm tiền và nhất là tiết kiệm thời gian những chuyến đi ấy Châu mang theo bên mình bịch chà bông thật lớn. Đến bữa chỉ mua ổ bánh mì, nhét chà bông ăn nhanh để tiếp tục lên đường đi thăm thú, chiêm ngưỡng và…lục lọi. Khi đã đam mê thì chỉ cần liếc qua một cửa hàng là anh đã phát hiện nơi này có hay không có bộ bài mình cần.
Tuy nhiên hầu hết các bộ bài lạ được anh phát hiện và đặt hàng mua qua…mạng. Châu tự nhận mình là một trong những người tham gia dịch vụ mua bán qua mạng sớm nhất ở Việt Nam. Cũng may với sự kết nối internet ngày nay, Châu có thể quen biết với rất nhiều người bạn và họ cũng rất nhiệt tình. Khi đã gom đủ vài bộ, thì người bạn gửi bưu điện về cho Châu.
Tưởng vậy là xong, nào ngờ, hải quan bưu điện rất nhiều lần giữ lại không cho nhận. Dù thuyết phục bao nhiêu về việc “nhập” bộ bài này vì mục đích sưu tập và ngay cả họ cũng công nhận những bộ bài này có tính nghệ thuật nhưng vướng ở quy định bài tây với ý nghĩa cờ bạc không được nhập khẩu vào Việt Nam. Những bộ bài tốn bao nhiêu công sức sưu tầm phải quay ngược trở về nơi gửi. Và có lẽ vì quan điểm “bài tây là bài bạc” ấy mà trong bộ sưu tập của Châu, chỉ có duy nhất một bộ bài do Liksin sản xuất khoảng cuối những năm 80 (TK XX) về thắng cảnh du lịch.
Anh buồn vì nghĩ rằng “mình sưu tập vì nghệ thuật thì gặp khó khăn trong khi bài tây phục vụ đỏ đen in lậu vẫn bán tràn lan khắp các quán tạp hóa”.
Phương Chi
nguồn: http://nongnghiep.vn/nongnghiepvn/vi-VN/61/158/1/24/24/80508/Default.aspx
 |
| David Rockefeller thích sưu tầm bọ cánh cứng. Ảnh: Forbes. |
 |
| Tỷ phú Alan Casden đam mê với những đồng tiền Do thái cổ. Ảnh: Forbes |
 |
| Một chiếc guitar trong bộ sưu tập của James Irsay. Ảnh: Forbes |
 |
| Tỷ phú Richard Branson với niềm đam mê không gian. Ảnh: Theage |
